Definicje: Teoria literatury

Budowa dramatu

• akt — większa część dramatu, scena — mniejsza (zmiana następuje przy wejściu/wyjściu postaci),
• dialog — rozmowa postaci, monolog — dłuższa wypowiedź jednej postaci,
• didaskalia (tekst poboczny) — wskazówki autora (kto mówi, jak, dekoracje), zwykle pisane kursywą.

Gatunki

Tragedia — poważna, kończy się nieszczęściem bohatera; komedia — pogodna, ma szczęśliwe zakończenie i budzi śmiech.

Pojęcia

• narrator — osoba opowiadająca (pierwszoosobowy „ja" lub trzecioosobowy),
• fabuła — układ wydarzeń, akcja — przebieg zdarzeń,
• świat przedstawiony — bohaterowie, czas i miejsce akcji,
• wątek — ciąg zdarzeń związanych z jednym bohaterem.

Powieść a opowiadanie

Powieść jest obszerna, ma wiele wątków i bohaterów. Opowiadanie jest krótkie, zwykle jeden wątek i niewielu bohaterów.

Budowa wiersza

• wers — pojedynczy wiersz (linijka),
• strofa (zwrotka) — grupa wersów oddzielona odstępem,
• rym — powtórzenie brzmienia na końcu wersów (np. las – czas),
• rytm — regularne powtarzanie się układu sylab.

Podmiot i adresat

Podmiot liryczny — „ja" mówiące w wierszu. Adresat liryczny — do kogo podmiot się zwraca.

Trzy rodzaje literackie

• epika — opowiada o wydarzeniach, jest narrator; gatunki: powieść, opowiadanie, nowela, baśń, legenda, mit,
• liryka — wyraża uczucia, jest podmiot liryczny; gatunki: wiersz, fraszka, tren, pieśń, hymn,
• dramat — przeznaczony do wystawienia na scenie, zbudowany z dialogów; gatunki: tragedia, komedia.

Najważniejsze środki

• epitet — określenie rzeczownika (przymiotnik): zielona łąka, srebrny księżyc,
• porównanie — zestawienie ze słowami „jak", „niczym", „jakby": biały jak śnieg,
• przenośnia (metafora) — znaczenie przenośne: morze zboża, złote serce,
• ożywienie (animizacja) — nadanie cech żywych rzeczom: wiatr biegnie,
• uosobienie (personifikacja) — nadanie cech ludzkich: słońce się uśmiechało,
• apostrofa — bezpośredni zwrot: „O, Ojczyzno moja!".

Analiza — co badamy

• podmiot liryczny (kto mówi) i adresat (do kogo),
• sytuacja liryczna, temat, nastrój,
• środki artystyczne i budowa (wersyfikacja, kompozycja).

Interpretacja — jak pracować

1. sformułuj tezę interpretacyjną (o czym i po co jest tekst),
2. uzasadnij ją, odwołując się do środków i ich funkcji,
3. wykorzystaj konteksty (biograficzny, historyczny, filozoficzny),
4. sformułuj wniosek.

Trzy rodzaje literackie

• epika — świat przedstawiony opowiadany przez narratora; fabuła, zdarzenia (gatunki: powieść, opowiadanie, nowela, epos, baśń, legenda),
• liryka — wyraża uczucia i przeżycia podmiotu lirycznego; brak fabuły (gatunki: sonet, fraszka, oda, hymn, tren, elegia),
• dramat — przeznaczony do wystawienia; dialogi i didaskalia (gatunki: tragedia, komedia, dramat właściwy).

Najważniejsze środki

• epitet — określenie (przymiotnik): „złote liście",
• porównanie — zestawienie („jak", „niby"): „biały jak śnieg",
• metafora (przenośnia) — znaczenie przenośne: „morze gwiazd",
• personifikacja — nadanie cech ludzkich: „wiatr szepcze",
• ożywienie (animizacja) — nadanie cech istot żywych rzeczom,
• apostrofa — bezpośredni zwrot: „O Muzo!",
• hiperbola — wyolbrzymienie: „morze łez",
• oksymoron — zestawienie sprzeczności: „żywy trup".

Podstawowe pojęcia

• wers — pojedynczy wiersz (linijka),
• strofa (zwrotka) — grupa wersów,
• rym — zgodność brzmienia zakończeń wersów (dokładny/niedokładny, żeński/męski),
• rytm — regularne następstwo akcentów,
• średniówka — stały przedział wewnątrz wersu.

Systemy wersyfikacyjne

• sylabizm — jednakowa liczba sylab w wersach,
• sylabotonizm — stała liczba sylab + regularny układ akcentów,
• wiersz wolny — bez regularności (współczesny).