Start › Definicje i teoria › Język polski › Oświecenie

∑ Matematyka ⚛ Fizyka ⬡ Chemia 📖 Język polski

Definicje: Oświecenie

Klasycyzm i myśl oświeceniowa, Krasicki — bajki, satyry i „Monachomachia”, sentymentalizm i publicystyka.

6 definicji

Ignacy Krasicki — „Monachomachia" LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Ignacy Krasicki — „Monachomachia"

„Monachomachia" („Wojna mnichów") Krasickiego to poemat heroikomiczny — satyra na ciemnotę i lenistwo części duchowieństwa zakonnego.

Poemat heroikomiczny

To gatunek oparty na komizmie kontrastu: błahy, śmieszny temat (kłótnia mnichów) opisany podniosłym, „bohaterskim" stylem (jak epos). Ta niezgodność treści i formy wywołuje efekt komiczny.

Przedmiot krytyki

Krasicki ośmiesza zacofanie, pijaństwo, próżniactwo i głupotę niektórych zakonników. Nie atakuje wiary, lecz wady stanu duchownego — zgodnie z oświeceniowym krytycyzmem wobec ciemnoty.

Słynny cytat: „I śmiech niekiedy może być nauką" — ośmieszenie służy tu naprawie, nie szyderstwu dla samego szyderstwa.

Ignacy Krasicki — bajki LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Ignacy Krasicki — bajki

Ignacy Krasicki — „książę poetów" polskiego oświecenia — mistrzowsko uprawiał bajkę, krótki utwór z morałem.

Bajka jako gatunek

krótka forma z wyraźnym morałem (nauką moralną),
alegoria — bohaterowie (często zwierzęta) uosabiają ludzkie cechy i postawy,
dydaktyzm — pokazuje prawdy o ludzkiej naturze i świecie,
zwięzłość i puenta (zwłaszcza w bajce epigramatycznej).

Przesłanie bajek Krasickiego

Bajki obnażają ludzkie wady i mechanizmy świata: naiwność, chciwość, przemoc silnych nad słabymi, pozory. Ton bywa gorzki — świat jest okrutny, a mądrość życiowa konieczna.

Alegoria zwierzęca: lew = władza/siła, lis = spryt, jagnię = niewinność/ofiara — pod postaciami zwierząt kryje się prawda o ludziach.

Ignacy Krasicki — satyry LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Ignacy Krasicki — satyry

Satyra to utwór, który ośmiesza i piętnuje wady ludzkie oraz społeczne. Krasicki był mistrzem tego gatunku.

Cechy satyry

krytyka wad i przywar (obyczajowych, społecznych),
ośmieszenie — broń satyry to śmiech i ironia,
dydaktyzm — cel: poprawa obyczajów,
często portret typowej postaci lub scenka obyczajowa.

Tematy satyr Krasickiego

Krasicki piętnował m.in. pijaństwo, bezmyślne naśladowanie cudzoziemszczyzny („Żona modna"), wady życia publicznego i słabości władzy („Do króla" — z pozoru pochwała, w istocie ironiczna).

Zasada satyry: „prawdę mówi, kto wady gani" — ośmieszenie ma prowadzić do naprawy, nie tylko do śmiechu.

Klasycyzm i myśl oświeceniowa LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Klasycyzm i myśl oświeceniowa

Oświecenie (XVIII w., „wiek rozumu") to epoka wiary w rozum, naukę i postęp. Głównym prądem artystycznym był klasycyzm.

Myśl oświeceniowa

racjonalizm — rozum źródłem poznania („myślę, więc jestem"),
empiryzm — wiedza pochodzi z doświadczenia,
krytycyzm wobec zabobonów i przesądów,
wiara w postęp i edukację.

Klasycyzm i cele literatury

Klasycyzm nawiązywał do antyku (harmonia, umiar, jasne reguły gatunków). Literatura miała cele dydaktyczne (pouczać) i utylitarne (być użyteczna) — poprawiać obyczaje i uczyć. Stąd popularność bajek i satyr.

Hasło epoki: „bawiąc — uczyć". Literatura miała jednocześnie sprawiać przyjemność i kształtować.

Publicystyka oświeceniowa LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Publicystyka oświeceniowa

Publicystyka oświeceniowa to piśmiennictwo zaangażowane w sprawy publiczne — walczące o reformy i naprawę słabnącej Rzeczypospolitej.

Kontekst

W dobie kryzysu państwa (rozbiory) pisarze-publicyści nawoływali do reform ustrojowych i społecznych. Publicystyka wspierała dzieło Sejmu Wielkiego i Konstytucji 3 maja (1791).

Najważniejsi publicyści

Hugo Kołłątaj — „Do Stanisława Małachowskiego… Anonima listów kilka"; program reform,
Stanisław Staszic — „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego", „Przestrogi dla Polski"; krytyka wad ustroju, apel o wzmocnienie państwa.

Cel: publicystyka miała kształtować opinię i mobilizować do działania — to literatura użyteczna, obywatelska.

Sentymentalizm LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Sentymentalizm

Sentymentalizm to nurt oświecenia, który — w przeciwieństwie do klasycyzmu — na pierwszym miejscu stawiał uczucia, czułość i naturę.

Cechy sentymentalizmu

kult uczucia — „czucie" ważniejsze niż rozum,
czułość, tkliwość, prostota,
bliskość natury — wieś jako azyl, sielski krajobraz,
zainteresowanie „prostym człowiekiem" i jego przeżyciami.

Franciszek Karpiński

Franciszek Karpiński, „poeta serca", pisał czułe liryki miłosne, sielanki i pieśni religijne. Jego poezja jest prosta, melodyjna i szczera.

Sielanka

Sielanka to utwór o wyidealizowanym, spokojnym życiu na wsi, wśród natury — kraina łagodności i prostych uczuć.

Zapowiedź romantyzmu: sentymentalny kult uczucia i natury przygotował grunt pod nadchodzący romantyzm.

← Barok Romantyzm →