Definicje: Renesans

Cechy epoki

• antropocentryzm — człowiek w centrum zainteresowania (w miejsce teocentryzmu),
• powrót do antyku (hasło „ad fontes" — „do źródeł"),
• humanizm — wiara w rozum, godność i możliwości człowieka,
• indywidualizm — twórcy podpisują dzieła, dążą do sławy.

Humanizm

Terencjuszowe „człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce" wyraża zainteresowanie wszystkim, co dotyczy człowieka. Renesans docenił radość życia, piękno świata i wartość ziemskiej egzystencji.

Cechy fraszki

• zwięzłość i lekkość,
• puenta (zaskakujące, dowcipne zakończenie),
• różnorodna tematyka: żartobliwa, refleksyjna, biesiadna, autobiograficzna.

Tematyka fraszek Kochanowskiego

Poeta pisał fraszki żartobliwe (o ludzkich przywarach), refleksyjne (o życiu, przemijaniu) oraz związane z Czarnolasem (np. „Na lipę" — pochwała spokojnego, wiejskiego życia, „Na dom w Czarnolesie").

Główne myśli pieśni

• pochwała Boga i harmonijnego świata — pieśń „Czego chcesz od nas, Panie" (hymn dziękczynny za piękno i porządek natury),
• cnota jako najwyższa wartość, gwarancja dobrej sławy,
• stoicki spokój wobec zmiennego losu (Fortuny),
• carpe diem — radość z życia z umiarem.

Postawa horacjańska

Kochanowski przejmuje od Horacego ideał umiaru, cnoty i pogody ducha oraz przekonanie, że dobre imię i cnota są trwalsze niż bogactwo.

Tren jako gatunek

Tren to utwór żałobny, opłakujący zmarłą osobę, wychwalający jej zalety i wyrażający żal. Zwykle poświęcano go osobom wybitnym — Kochanowski „złamał" tę zasadę, opłakując dziecko.

Kryzys światopoglądowy

Śmierć córki wywołuje bunt i zwątpienie — poeta kwestionuje wartości, w które wierzył (cnotę, filozofię, opiekę Bożą). To kryzys światopoglądowy. Cykl kończy się jednak pogodzeniem i odzyskaniem wiary (Tren XIX).

„Polacy nie gęsi…"

Rejowi przypisuje się słynne zdanie: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają" — to obrona i pochwała języka polskiego jako pełnoprawnego języka literatury (nie „gęsiego", czyli obcego/łaciny).

Wzorzec „człowieka poczciwego"

W „Żywocie człowieka poczciwego" Rej przedstawił ideał szlachcica-ziemianina — uczciwego, gospodarnego, żyjącego w zgodzie z naturą i prawem, spokojnie na wsi. To renesansowy wzorzec pogodnego, cnotliwego życia.

Petrarka i sonet

• sonet — utwór o 14 wersach (2 strofy 4-wersowe + 2 trzywersowe), o ustalonym układzie rymów,
• petrarkizm — styl poezji miłosnej wzorowanej na Petrarce (idealizacja ukochanej — Laury, wyrafinowane porównania, cierpienie z miłości).

Inni twórcy

William Szekspir (Anglia) — dramaty („Romeo i Julia", „Hamlet", „Makbet") i sonety; Dante Alighieri — „Boska Komedia" (na pograniczu średniowiecza i renesansu).