Start › Definicje i teoria › Język polski › Barok

∑ Matematyka ⚛ Fizyka ⬡ Chemia 📖 Język polski

Definicje: Barok

Światopogląd baroku, Sęp Szarzyński, Morsztyn i marinizm, Naborowski, sarmatyzm i Pasek.

5 definicji

Daniel Naborowski — wanitatywność LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Daniel Naborowski — wanitatywność

Daniel Naborowski to barokowy poeta, w którego twórczości dominuje wanitatywność — refleksja nad marnością i przemijaniem (motyw vanitas).

Motyw vanitas

Naborowski ukazuje kruchość i ulotność ludzkiego życia: czas płynie nieubłaganie, wszystko przemija, a ziemskie dobra są marnością. Życie ludzkie bywa porównywane do rzeczy nietrwałych (np. dźwięku, cienia, dymu).

Przemijanie i czas

Podmiot podkreśla, jak krótkie jest życie — mija szybciej, niż się wydaje. To skłania do refleksji: skoro wszystko przemija, trzeba szukać wartości trwałych (cnota, Bóg).

Postawa: świadomość przemijania nie prowadzi u Naborowskiego do rozpaczy, lecz do rozwagi — do docenienia tego, co naprawdę ważne.

Jan Andrzej Morsztyn — marinizm i koncept LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Jan Andrzej Morsztyn — marinizm i koncept

Jan Andrzej Morsztyn to czołowy przedstawiciel barokowej poezji dworskiej. Jej celem było olśnić i zaskoczyć odbiorcę wyrafinowaną formą.

Marinizm

Marinizm (od włoskiego poety Marina) to styl kładący nacisk na kunszt formy: wymyślne metafory, kontrasty, przepych środków. Treść (najczęściej miłosna) była pretekstem do popisu poetyckiego.

Koncept

Koncept to zaskakujący, błyskotliwy pomysł organizujący wiersz — nieoczekiwane porównanie, paradoks czy gra słów. To „sól" poezji dworskiej.

Typowe środki

Wyszukane metafory, kontrasty (np. ogień i lód jako obraz miłości), hiperbole, gradacje, paradoksy.

Cel poezji dworskiej: nie pouczać, lecz zachwycić kunsztem — sztuka dla przyjemności i podziwu.

Mikołaj Sęp Szarzyński LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Mikołaj Sęp Szarzyński

Mikołaj Sęp Szarzyński to prekursor baroku, twórca polskiej poezji metafizycznej. Jego sonety wyrażają niepokój wobec przemijania i kondycji człowieka.

Główne motywy

kruchość i przemijanie życia ludzkiego,
człowiek jako „wojownik" — życie to nieustanna walka (z pokusami, słabością, szatanem),
rozdarcie między pragnieniem dóbr ziemskich a tęsknotą za Bogiem,
Bóg jako jedyne trwałe oparcie.

Forma

Sęp posługiwał się sonetem, stosował inwersję (przestawny szyk), przerzutnie i nagromadzenia — forma oddaje wewnętrzny niepokój.

Nowatorstwo: Sęp jako jeden z pierwszych ukazał człowieka niepewnego, rozdartego — to zapowiedź barokowego dramatyzmu.

Sarmatyzm — Jan Chryzostom Pasek LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Sarmatyzm — Jan Chryzostom Pasek

Sarmatyzm to ideologia i styl życia szlachty polskiej w baroku, oparty na przekonaniu o pochodzeniu Polaków od starożytnych Sarmatów.

Cechy sarmatyzmu

duma z polskości i tradycji szlacheckiej,
przywiązanie do „złotej wolności" szlacheckiej,
religijność (katolicyzm, kult maryjny),
zamiłowanie do przepychu, biesiad i orężnych czynów.

Z czasem sarmatyzm zyskał też cechy negatywne: ksenofobię, zacofanie, warcholstwo, pychę.

„Pamiętniki" Paska

Jan Chryzostom Pasek w „Pamiętnikach" barwnie opisał życie szlachcica — wojny, sejmiki, obyczaje. To cenne źródło wiedzy o mentalności i kulturze sarmackiej, pisane żywym, gawędziarskim językiem.

Pamiętnik to relacja z własnego życia — subiektywna, ukazująca świat z perspektywy autora.

Światopogląd baroku LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Światopogląd baroku

Barok (XVII w.) to epoka niepokoju i kontrastu, ukształtowana przez kontrreformację. Człowiek baroku rozdarty jest między duchem a ciałem, wiecznością a przemijaniem.

Cechy światopoglądu

niepokój i dramatyzm — świadomość kruchości życia,
vanitas — marność i przemijanie wszystkiego, co ziemskie,
kontrast — przeciwstawienia (ciało–dusza, życie–śmierć),
kult zmysłów i przepychu (poezja dworska) obok refleksji religijnej (poezja metafizyczna).

Dwa nurty poezji

Metafizyczna (Sęp Szarzyński) — o Bogu, przemijaniu, kondycji człowieka; dworska (Morsztyn) — o miłości, urodzie, z wyszukaną formą (koncept).

Sztuka baroku zaskakuje: bogata forma, kontrast światła i cienia, dążenie do olśnienia odbiorcy.

← Renesans Oświecenie →