Start › Definicje i teoria › Język polski › Pozytywizm

∑ Matematyka ⚛ Fizyka ⬡ Chemia 📖 Język polski

Definicje: Pozytywizm

Światopogląd pozytywizmu, realizm i praca u podstaw, Prus — „Lalka”, Sienkiewicz — „Potop”, nowela pozytywistyczna, Orzeszkowa.

6 definicji

Bolesław Prus — „Lalka" LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Bolesław Prus — „Lalka"

„Lalka" Bolesława Prusa to arcydzieło powieści realistycznej — szeroka panorama społeczeństwa polskiego II poł. XIX w.

Cechy powieści realistycznej

wierny obraz rzeczywistości (Warszawa, jej ulice, warstwy społeczne),
rozbudowana panorama społeczna (arystokracja, mieszczaństwo, biedota),
pogłębiona psychologia bohaterów,
narrator obiektywny + dziennik (perspektywa Rzeckiego).

Stanisław Wokulski

Główny bohater — człowiek rozdarty między pozytywistycznym rozsądkiem i pracą (kupiec, naukowiec) a romantyczną miłością (do Izabeli Łęckiej) i idealizmem. Jego klęska pokazuje konflikt epok (romantyzm w pozytywiście).

Trzy pokolenia idealistów

Rzecki (romantyk-napoleończyk), Wokulski (rozdarty), Ochocki (nauka, przyszłość) — Prus ukazuje różne postawy i krytycznie ocenia społeczeństwo niezdolne docenić wartościowych jednostek.

Tytuł „Lalka" jest wieloznaczny — odnosi się m.in. do Izabeli (piękna, lecz „pusta") i do procesu sądowego o lalkę.

Eliza Orzeszkowa LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Eliza Orzeszkowa

Eliza Orzeszkowa to czołowa pisarka pozytywizmu, autorka powieści „Nad Niemnem", propagatorka pracy, patriotyzmu i równouprawnienia.

„Nad Niemnem" — główne idee

kult pracy — praca jako wartość i miara człowieka (zaścianek Bohatyrowiczów),
krytyka próżniactwa arystokracji (Emilia, Różyc),
patriotyzm i pamięć powstania styczniowego (mogiła powstańców w lesie),
harmonia z naturą — piękno nadniemeńskiego krajobrazu.

Wartości i postawa

Orzeszkowa łączy ideały pozytywistyczne (praca, oświata, solidaryzm) z szacunkiem dla tradycji niepodległościowej. Podejmowała też temat emancypacji kobiet i tolerancji.

Motyw pracy: to praca — nie urodzenie — decyduje o wartości człowieka; szlachetni są ci, którzy pracują (Bohatyrowicze).

Henryk Sienkiewicz — „Potop" LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Henryk Sienkiewicz — „Potop"

„Potop" (część Trylogii) Henryka Sienkiewicza to powieść historyczna o potopie szwedzkim (XVII w.), napisana „ku pokrzepieniu serc".

„Ku pokrzepieniu serc"

W czasach niewoli Sienkiewicz przypominał chwalebne karty historii (obronę Częstochowy, zwycięstwa nad wrogiem), by dodać Polakom otuchy i dumy, umocnić patriotyzm i wiarę w naród.

Powieść historyczna

akcja w przeszłości, na tle autentycznych wydarzeń,
postacie historyczne obok fikcyjnych,
barwna fabuła, przygody, wątek miłosny.

Przemiana Kmicica

Andrzej Kmicic — porywczy warchoł, początkowo po złej stronie — przechodzi metamorfozę w bohatera i patriotę (jako Babinicz broni Częstochowy). Odkupuje winy służbą ojczyźnie — wzór przemiany moralnej.

Wartości: patriotyzm, honor, odwaga, wiara — „Potop" buduje pokrzepiający mit narodowy.

Nowela pozytywistyczna LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Nowela pozytywistyczna

Nowela to krótki utwór epicki o zwartej akcji, chętnie uprawiany w pozytywizmie do przekazywania haseł społecznych.

Cechy noweli

krótka forma, jeden wątek, mało bohaterów,
zwarta kompozycja z wyraźnym punktem kulminacyjnym,
„teoria sokoła" — jeden powracający motyw-przedmiot (symbol) skupia sens utworu,
puenta — celne zakończenie.

Tendencyjność

Nowele pozytywistyczne bywają tendencyjne — wyraźnie przekazują tezę społeczną (np. potrzebę pracy u podstaw, krytykę nędzy, los dziecka biedaka, krzywdę ludu). Literatura służy tu celom wychowawczym.

Motyw-„sokół" to konkretny przedmiot (np. kamizelka, latarnia), który powraca i nadaje noweli sens symboliczny.

Realizm i praca u podstaw LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Realizm i praca u podstaw

Realizm to metoda twórcza dążąca do wiernego, prawdziwego odwzorowania rzeczywistości. W pozytywizmie łączy się z ideą pracy u podstaw.

Cechy realizmu

prawdopodobieństwo — świat przedstawiony jak rzeczywisty,
obiektywizm narratora — dystans, brak ocen wprost,
typowość — bohaterowie reprezentują całe grupy społeczne,
szczegółowość opisów (realia, środowisko).

Praca u podstaw w literaturze

Realistyczne powieści i nowele ukazywały życie ludu (biedy, chłopów, dzieci), by uwrażliwić czytelnika na krzywdę i potrzebę pomocy najuboższym. Literatura wspierała oświatę i solidaryzm społeczny.

Cel: pokazać prawdę o społeczeństwie — także jego ciemne strony (nędzę, wyzysk) — by skłonić do naprawy.

Światopogląd pozytywizmu LO · szkoła średnia

Temat lekcji: Światopogląd pozytywizmu

Pozytywizm (2 poł. XIX w.) to epoka rozsądku, pracy i nauki — reakcja na klęskę powstania styczniowego i romantyczne mrzonki. Zamiast walki zbrojnej: praca nad rozwojem kraju.

Główne hasła

praca organiczna — społeczeństwo jak organizm; wszystkie „organy" (warstwy) mają współpracować dla rozwoju,
praca u podstaw — oświata i pomoc najuboższym (lud, chłopi),
scjentyzm — kult nauki jako drogi do prawdy i postępu,
utylitaryzm — literatura i działania mają być użyteczne,
emancypacja i asymilacja — równouprawnienie kobiet i Żydów.

Realizm

W literaturze dominuje realizm — wierne, prawdziwe odwzorowanie rzeczywistości społecznej (powieść, nowela).

Zwrot: od romantycznego „czucia i wiary" ku pozytywistycznemu „szkiełku i oku" — rozsądek, nauka i praca zamiast heroicznej ofiary.

← Romantyzm Młoda Polska →