Start › Definicje i teoria › Język polski › Średniowiecze
∑ Matematyka⚛ Fizyka⬡ Chemia📖 Język polski

Definicje: Średniowiecze

Światopogląd i wzorce osobowe średniowiecza, „Bogurodzica”, „Lament świętokrzyski”, „Legenda o św. Aleksym”, „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, „Pieśń o Rolandzie”.

6 definicji
„Bogurodzica" i „Lament świętokrzyski" LO · szkoła średnia
„Bogurodzica" i „Lament świętokrzyski" to najstarsze zabytki polskiej liryki religijnej, świadczące o początkach polszczyzny literackiej.

„Bogurodzica"

Najstarsza polska pieśń religijna (maryjna), pełniła funkcję hymnu — śpiewano ją m.in. przed bitwą (pod Grunwaldem). Zwrot do Matki Bożej i Chrystusa z prośbą o wstawiennictwo. Świadectwo kultu maryjnego i archaicznej polszczyzny.

„Lament świętokrzyski" (Żale Matki Boskiej pod krzyżem)

Monolog Matki Bożej cierpiącej pod krzyżem syna. Realizuje motyw stabat mater dolorosa (Matka Boleściwa). To liryka maryjno-pasyjna, ukazująca ból matki po ludzku — bliski i wzruszający.

Znaczenie: oba utwory to fundament polskiej poezji religijnej i cenne zabytki języka.
„Legenda o św. Aleksym" LO · szkoła średnia
„Legenda o św. Aleksym" to utwór hagiograficzny (żywot świętego), przedstawiający wzorzec ascety — człowieka, który wyrzeka się dóbr ziemskich dla Boga.

Hagiografia

Hagiografia to piśmiennictwo o życiu świętych. Cel: pouczenie i wskazanie wzoru do naśladowania. Żywot świętego zawiera zwykle cudowne wydarzenia potwierdzające jego świętość.

Wzorzec ascety

Aleksy — bogaty młodzieniec — porzuca majątek, rodzinę i wygody, wybierając życie w ubóstwie, pokorze i cierpieniu. Umartwia ciało, by osiągnąć zbawienie duszy. Po śmierci towarzyszą mu cuda (bijące dzwony, cudowny list).

Ideał ascety wynikał ze średniowiecznego przekonania o wyższości ducha nad ciałem i o marności życia ziemskiego.
„Pieśń o Rolandzie" LO · szkoła średnia
„Pieśń o Rolandzie" to francuski epos rycerski (chanson de geste), przedstawiający wzorzec idealnego rycerza i średniowieczny etos rycerski.

Etos rycerski

Rycerz powinien być: odważny, wierny (Bogu, władcy, ojczyźnie), honorowy, gotowy oddać życie w obronie wiary i pana. Ważniejszy od życia jest honor i dobre imię.

Roland jako wzór

Roland ginie w bitwie, broniąc tylnej straży wojsk Karola Wielkiego. Jego bohaterska śmierć, wierność i honor czynią z niego wzór rycerza. Charakterystyczna jest heroizacja — bohater ukazany jako niemal doskonały.

Wzorzec rycerza — obok ascety i władcy — to jeden z trzech ideałów osobowych średniowiecza.
„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" LO · szkoła średnia
„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" to średniowieczny utwór dydaktyczny w formie dialogu uczonego (Polikarpa) z upersonifikowaną Śmiercią.

Cechy utworu

  • personifikacja Śmierci — przedstawiona jako gnijący, szpetny szkielet z kosą,
  • motyw danse macabre — Śmierć zabiera wszystkich, bez względu na stan, wiek czy majątek,
  • dydaktyzm — pouczenie: pamiętaj o śmierci (memento mori), żyj sprawiedliwie,
  • elementy groteski i humoru — makabryczne, ale i żartobliwe obrazy.

Przesłanie

Śmierć jest nieunikniona i sprawiedliwa — dotyczy każdego. Utwór skłania do refleksji nad marnością życia i przygotowania na śmierć.

Śmierć zrównuje wszystkich — to średniowieczna nauka o równości wobec śmierci (króla i żebraka).
Światopogląd średniowiecza LO · szkoła średnia
Kultura średniowiecza (V–XV w.) opierała się na religii. Centralne miejsce zajmował Bóg, a życie ziemskie traktowano jako przygotowanie do wieczności.

Cechy epoki

  • teocentryzm — Bóg w centrum świata i myślenia,
  • uniwersalizm — jedność kultury chrześcijańskiej Europy (język łaciński, wspólna religia),
  • hierarchiczny obraz świata (Bóg – aniołowie – ludzie wg stanów),
  • anonimowość twórczości (dzieło „ku chwale Bożej", nie dla sławy autora).

Motywy śmierci

  • memento mori — „pamiętaj o śmierci",
  • danse macabre — taniec śmierci (śmierć równa wszystkich stanów),
  • ars moriendi — „sztuka umierania" (dobre przygotowanie do śmierci).
Wzorce osobowe: asceta, rycerz i władca idealny — trzy ideały propagowane przez literaturę średniowiecza.
Wzorce osobowe średniowiecza LO · szkoła średnia
Literatura średniowiecza była parenetyczna — propagowała wzorce osobowe (ideały do naśladowania). Trzy główne to: asceta, rycerz i władca idealny.

Trzy wzorce

  • asceta (św. Aleksy) — wyrzeka się dóbr ziemskich dla Boga; ideał religijny,
  • rycerz (Roland) — odważny, wierny, honorowy; ideał rycerski,
  • władca idealny (Karol Wielki) — sprawiedliwy, mądry, dbający o poddanych i wiarę; ideał polityczny.

Parenetyka

Literatura parenetyczna to piśmiennictwo pouczające, przedstawiające wzory postępowania. Miała kształtować postawy odbiorców.

Wspólna cecha wzorców: podporządkowanie życia wyższym wartościom — Bogu, honorowi, dobru wspólnemu.
Zacznij dziś

Zacznij naukę już dziś — to nic nie kosztuje

Załóż bezpłatne konto i otwórz dostęp do pełnego śledzenia postępów, planów nauki i quizów. Arkusze i zadania podstawowe są dostępne bez rejestracji. Już ponad 5 000 uczniów uczy się z Matematix.