Definicje: Młoda Polska

Cechy postawy dekadenckiej

• pesymizm i poczucie bezsensu istnienia,
• zmęczenie życiem, apatia, bierność,
• niewiara w ideały, postęp, wartości,
• tęsknota za nicością — motyw nirwany (ukojenie w niebycie).

Liryka młodopolska

Cechuje ją nastrojowość, melancholia, muzyczność, symbolika i impresjonistyczne obrazy. Częste motywy: przemijanie, cierpienie, natura (Tatry), ucieczka od rzeczywistości w sztukę i marzenie.

Hymny — bunt metafizyczny

W cyklu Hymnów (np. „Dies irae" — „Dzień gniewu") Kasprowicz, w ekspresjonistycznym stylu, oskarża Boga o zło i cierpienie świata. To bunt metafizyczny — dramatyczny sprzeciw wobec porządku, w którym istnieje cierpienie i grzech.

Ekspresjonizm

Ekspresjonizm to gwałtowny wyraz silnych emocji: krzyk, deformacja, kontrast, katastroficzne wizje. Hymny są pełne dynamiki i grozy.

Późna twórczość — franciszkanizm

Później Kasprowicz odchodzi od buntu ku pokorze, prostocie i pogodzeniu ze światem i Bogiem (tom „Księga ubogich") — postawa franciszkańska (miłość do świata i akceptacja losu).

Realizm i symbolizm

Akt I jest realistyczny (rozmowy inteligencji z chłopami), akty II–III symboliczne — pojawiają się Osoby Dramatu (zjawy) ujawniające prawdę o Polakach.

Osoby Dramatu (symbole)

• Chochoł — uśpienie, marazm narodu,
• Wernyhora — wezwanie do czynu (złoty róg),
• Widmo, Stańczyk, Hetman, Upiór — sumienie, przeszłość, przestrogi.

„Chocholi taniec"

Finałowy chocholi taniec to symbol narodowej niemocy: Polacy, zahipnotyzowani, tańczą w kółko — niezdolni do czynu. Zgubiono złoty róg (szansę na powstanie).

Nastroje końca wieku

• dekadentyzm — poczucie schyłku, zmęczenia, pesymizm („koniec wieku"),
• niepokój i kryzys wartości, wpływ filozofii (Schopenhauer — pesymizm, Nietzsche, Bergson),
• ucieczka od rzeczywistości w sztukę, naturę, egzotykę.

Sztuka i jej rola

• „sztuka dla sztuki" — sztuka autonomiczna, wolna od celów użytkowych,
• kult artysty — cyganeria, artysta ponad tłumem (filister),
• nowe prądy: symbolizm, impresjonizm, ekspresjonizm.

Symbolizm

Symbolizm posługuje się symbolem — obrazem o głębszym, wieloznacznym, ukrytym sensie. Sztuka ma sugerować, nie nazywać wprost; odsłaniać prawdy duchowe, niedostępne rozumowi (np. chochoł, złoty róg u Wyspiańskiego).

Impresjonizm

Impresjonizm (z malarstwa) utrwala ulotne wrażenie, chwilę, nastrój. W literaturze: subiektywne, zmienne obrazy, gra światła i barw, migawkowość, synestezja (mieszanie wrażeń zmysłowych).

Kompozycja — rytm natury

Powieść ma cztery tomy: Jesień, Zima, Wiosna, Lato. Życie wsi toczy się w rytmie pór roku i prac polowych — natura wyznacza porządek ludzkiej egzystencji.

Cechy „epopei chłopskiej"

• bohater zbiorowy — cała społeczność Lipiec,
• szeroka panorama obyczajów, obrzędów, pracy,
• realizm i naturalizm (biologia, instynkty, walka o ziemię),
• stylizacja gwarowa języka.

Konflikty

Centralny jest spór o ziemię (najwyższa wartość) i dramat rodzinny (Boryna, Antek, Jagna). Jagna — kobieta niedostosowana do norm wsi — zostaje okrutnie wygnana.