Definicje: Nauka o języku

Odmienne części mowy

• rzeczownik — nazywa osoby, rzeczy, zjawiska (kto? co?): dom, Anna, radość,
• czasownik — nazywa czynności i stany (co robi? co się dzieje?): biegnie, śpi,
• przymiotnik — określa cechy (jaki? która?): zielony, mądra,
• liczebnik — określa liczbę i kolejność (ile? który z kolei?): pięć, trzeci,
• zaimek — zastępuje inne części mowy: ja, ten, mój.

Nieodmienne części mowy

• przysłówek (jak? gdzie? kiedy?): szybko, tutaj,
• przyimek: na, w, pod; spójnik: i, ale, że;
• partykuła: nie, czy, by; wykrzyknik: ach, hej.

Deklinacja — odmiana przez przypadki

Rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki i zaimki odmieniają się przez 7 przypadków:

• M. (mianownik) — kto? co?, D. (dopełniacz) — kogo? czego?, C. (celownik) — komu? czemu?,
• B. (biernik) — kogo? co?, N. (narzędnik) — z kim? z czym?, Ms. (miejscownik) — o kim? o czym?, W. (wołacz).

Koniugacja — odmiana czasownika

Czasowniki odmieniają się przez osoby, liczby, czasy, tryby i rodzaje (np. czytam, czytasz, czytał).

Podział głosek

• samogłoski — tworzą sylabę: a, e, i, o, u, y, ą, ę,
• spółgłoski — pozostałe głoski (np. b, k, s, r),
• spółgłoski dzielimy na dźwięczne (b, d, g, z) i bezdźwięczne (p, t, k, s).

Sylaba i akcent

Sylaba zawiera jedną samogłoskę (ma-ma — 2 sylaby). W polskim akcent pada zwykle na drugą sylabę od końca (ko-tek? nie: ko-tek — na przedostatnią).

Wybrane zasady ortografii

• „rz" piszemy po spółgłoskach (p, b, t, d, k, g, ch, j, w) — przyjaciel, drzewo — i gdy wymienia się na „r" (morze — morski),
• „ó" gdy wymienia się na o, e, a (stół — stołu),
• „ch" gdy wymienia się na „sz" (mucha — muszka).

Znaki interpunkcyjne

Kropka kończy zdanie; przecinek oddziela części zdania i zdania składowe; znak zapytania — pytania; wykrzyknik — emocje, rozkazy.

Główne części zdania

• podmiot — o kim/o czym mowa (kto? co?): Ptak śpiewa.,
• orzeczenie — co robi podmiot (co robi? co się z nim dzieje?): Ptak śpiewa.

Części drugorzędne

• przydawka — określa rzeczownik (jaki? który? czyj?),
• dopełnienie — określa czasownik (kogo? czego? komu? czym?),
• okolicznik — określa okoliczności (gdzie? kiedy? jak? dlaczego?).

Zdanie nierozwinięte to sam podmiot i orzeczenie; rozwinięte ma dodatkowo części drugorzędne.

Dwa typy

• współrzędnie złożone — zdania składowe są równorzędne (żadne nie zależy od drugiego); spójniki: i, ale, lecz, więc, oraz, jednak,
• podrzędnie złożone — jedno zdanie (podrzędne) zależy od drugiego (nadrzędnego), odpowiada na pytanie od niego; spójniki/zaimki: że, aby, ponieważ, który, gdy, jeśli.

Przykłady

Współrzędne: „Zjadłem obiad, ale nadal byłem głodny."
Podrzędne: „Wiem, że przyjdziesz." (drugie zdanie odpowiada na pytanie „wiem co?").

Pojęcia

• wyraz podstawowy — od niego tworzymy inne (np. dom),
• wyraz pochodny — utworzony od podstawowego (np. domek, domowy),
• podstawa słowotwórcza — wspólna część (np. dom-),
• formant — cząstka tworząca nowy wyraz (przedrostek, przyrostek), np. -ek, -owy, prze-.

Rodzina wyrazów

To wszystkie wyrazy o wspólnym rdzeniu: dom, domek, domowy, domownik, bezdomny.

Zdanie a równoważnik

• zdanie — zawiera osobową formę czasownika (orzeczenie): Zamknij okno.,
• równoważnik zdania — bez orzeczenia: Cisza! Uwaga! Wejście od podwórza.

Rodzaje wypowiedzeń (ze względu na cel)

• oznajmujące — informują (kropka): Idę do szkoły.,
• pytające — pytają (znak zapytania): Która godzina?,
• rozkazujące — nakazują/proszą: Usiądź.,
• wykrzyknikowe — wyrażają emocje (wykrzyknik): Jak pięknie!

Związek główny

To połączenie podmiotu z orzeczeniem (np. „ptak śpiewa"). Jest podstawą zdania.

Związki poboczne

• związek zgody — wyrazy zgadzają się w przypadku, liczbie, rodzaju (mądra dziewczyna) — przydawka + rzeczownik,
• związek rządu — wyraz nadrzędny „rządzi" przypadkiem (czytam książkę — biernik),
• związek przynależności — łączy wyrazy nieodmienne (przysłówek): biegnie szybko.

Funkcje języka

• informatywna (poznawcza) — przekazuje informacje (np. komunikat, notatka),
• ekspresywna — wyraża uczucia i emocje nadawcy (np. „Ależ się cieszę!"),
• impresywna (nakłaniająca) — wpływa na odbiorcę (rozkaz, prośba, reklama),
• poetycka — skupia uwagę na formie wypowiedzi (poezja, gra słów),
• fatyczna — podtrzymuje kontakt („halo?", „prawda?"),
• metajęzykowa — mówi o samym języku (np. definicja słowa).

Odmiany języka

• terytorialne — gwary, dialekty (regionalne),
• środowiskowe — żargon zawodowy, slang młodzieżowy,
• ogólna — odmiana literacka, wzorcowa (pisana i mówiona).

Style funkcjonalne

• potoczny — codzienna rozmowa (swobodny),
• urzędowy — pisma, podania (bezosobowy, szablonowy),
• naukowy — terminologia, precyzja (podręczniki, artykuły),
• publicystyczny — prasa, media (perswazja, obrazowość),
• artystyczny — literatura (środki stylistyczne, obrazowość).

Podstawowe pojęcia

• wyraz podstawowy — od niego tworzymy nowy (np. „las"),
• wyraz pochodny — utworzony od podstawowego (np. „leśnik"),
• podstawa słowotwórcza — część wspólna wyrazów pokrewnych,
• formant — cząstka tworząca nowy wyraz (przyrostek, przedrostek), np. -nik, -ek, prze-.

Neologizmy

Neologizm to nowo utworzony wyraz. Wyróżniamy neologizmy słowotwórcze (nowe formy), znaczeniowe (nowe znaczenie starego słowa) oraz artystyczne (tworzone przez poetów dla efektu, np. u Leśmiana, Tuwima).

Rodzaje środków

• leksykalne (słownikowe) — dobór słów: synonimy, wyrazy nacechowane, zdrobnienia, zgrubienia, frazeologizmy, neologizmy,
• składniowe — budowa zdań: powtórzenia, wyliczenia, pytania retoryczne, inwersja, paralelizm, elipsa,
• fonetyczne (brzmieniowe) — warstwa dźwiękowa: instrumentacja głoskowa, onomatopeje, rym, rytm.

Styl

Styl to sposób ukształtowania wypowiedzi. Rozróżniamy m.in. styl potoczny, urzędowy, naukowy, publicystyczny, artystyczny.