Analiza i interpretacja tekstu

Jak to rozwiązać — zweryfikuj każde stwierdzenie w tekstach

Zdanie 1 — PRAWDA. Krzemińska pisze o odszyfrowywaniu palimpsestów dzięki nowoczesnym technologiom.

Zdanie 2 — PRAWDA. Szewczyk omawia skutki wynalezienia pisma (rozwój nauki i cywilizacji) oraz druku (dostępność wiedzy).

Zdanie 3 — PRAWDA. Oba teksty wspominają o ogromnej ilości wytwarzanych dziś informacji.

✔ Zgodne z kluczem: P, P, P.

Jak to rozwiązać — porównaj zasięg wiedzy dawniej i dziś (tekst 2)

Dawne nośniki (gliniane tabliczki, papirus, pergamin, rękopisy) miały mały zasięg — powstawały nierzadko w jednym egzemplarzu, były trudne w kopiowaniu, przez co wiedza miała charakter elitarny. Nośniki cyfrowe pozwalają natomiast upowszechniać wiedzę łatwo, w wielu kopiach i błyskawicznie (poczta, sieć, media społecznościowe).

✔ Zgodne z kluczem: cyfrowe upowszechniają wiedzę łatwiej i szerzej niż dawne (mały zasięg).

Jak to rozwiązać — porównaj wydźwięk ocen w obu tekstach

Rozstrzygnięcie: NIE (oceny są różne).

Krzemińska (tekst 1): ocenia papier przede wszystkim pozytywnie — jest prosty w użyciu, względnie trwały (może przetrwać 400 lat) i ma walor estetyczny (choć zauważa, że staje się drogi).

Szewczyk (tekst 2): ocenia papier raczej negatywnie — wskazuje jego wady: nietrwałość (rękopisy płonęły, butwiały) i mały zasięg.

✔ Zgodne z kluczem: nie — Krzemińska pozytywnie, Szewczyk negatywnie.

Jak to rozwiązać — porównaj sens obu sentencji (obie odpowiedzi dopuszczalne)

Wariant „NIE": sentencja łacińska (tekst 1) dotyczy utrwalania informacji za pomocą pisma (dokumentowania wydarzeń), a myśl Newtona (tekst 2) — zawdzięczania osiągnięć poprzednikom (naukowym), a nie samego zapisu.

Wariant „TAK": z obu można wyprowadzić wspólny sens — wiedza poprzednich pokoleń przetrwała i rozwija się dzięki utrwaleniu/przekazaniu jej w piśmie.

✔ Zgodne z kluczem: rozstrzygnięcie (TAK albo NIE) + trafne uzasadnienie odnoszące się do obu tekstów.

Jak napisać — rozumienie zagadnienia i propozycje realizacji

Ważne (wg klucza): praca musi odnieść się do cytatu; dla każdego utworu należy omówić sposób kreowania świata za pomocą groteski (deformacja, absurd, przerysowanie, łączenie komizmu i grozy) ORAZ jej funkcję, z odwołaniem do struktury i problematyki.

Możliwa teza: Groteska, deformując rzeczywistość, demaskuje jej ukrytą absurdalność i zło — „otwiera oczy" tam, gdzie przyzwyczajenie je zamyka.

Punkt wyjścia — „Mistrz i Małgorzata" Bułhakowa: groteskowa wizyta Wolanda i jego świty w Moskwie (absurdalne, fantastyczne sceny, seans czarnej magii, bal u szatana); funkcja: demaskacja zakłamania, tchórzostwa i absurdu systemu sowieckiego.

Inne utwory (sposób + funkcja):

• „Tango" Mrożka — groteskowy rozpad rodziny i triumf prymitywnego Edka; funkcja: krytyka chaosu wartości i mechanizmów władzy.
• „Ferdydurke" Gombrowicza — groteskowe „upupienie", pojedynek na miny; funkcja: obnażenie zniewalającej „formy".
• „Szewcy" Witkacego — groteska i absurd rewolucji; funkcja: katastroficzna wizja dziejów.
• „Proces" Kafki — groteskowo-absurdalny aparat sądowy; funkcja: obraz bezsilności jednostki wobec systemu.

Kontekst: filozoficzny (absurd, egzystencjalizm), historyczny (satyra na system totalitarny), teoretycznoliteracki (groteska jako kategoria estetyczna).

✔ Kryteria CKE (PR): odniesienie do cytatu, sposób kreacji groteską + funkcja + struktura, „Mistrz i Małgorzata" + inne utwory, kontekst, kompozycja, język. ≥500 wyrazów.

Jak napisać — rozumienie zagadnienia i propozycje realizacji

Czym jest demitologizacja (wg klucza): odbrązowienie, obalanie utrwalonych mitów i wyobrażeń (np. narodowych, martyrologicznych, heroicznych) — pokazanie rzeczywistości wbrew idealizującemu mitowi. Dla każdego utworu: sposób demitologizacji + jej funkcja w tworzeniu znaczeń, z odwołaniem do struktury i problematyki.

Możliwa teza: Demitologizacja służy dotarciu do prawdy — obnaża fałsz utrwalonych mitów i zmusza czytelnika do rewizji utartych sądów.

Propozycje lektur obowiązkowych (sposób + funkcja):

• Opowiadania Borowskiego („Proszę państwa do gazu", „Ludzie, którzy szli") — demitologizacja martyrologii i bohaterstwa: „człowiek zlagrowany" walczy o przetrwanie kosztem innych; funkcja: brutalna prawda o obozie i granicach człowieczeństwa.
• „Wesele" Wyspiańskiego — demitologizacja mitu solidarności narodowej i „chłopomanii"; funkcja: gorzka diagnoza niemocy społeczeństwa („chocholi taniec").
• „Przedwiośnie" Żeromskiego — demitologizacja mitu „szklanych domów" i rewolucji; funkcja: konfrontacja marzeń z nędzą realnej Polski.
• „Ferdydurke" Gombrowicza — demitologizacja mitów dojrzałości, szkoły, dworu ziemiańskiego; funkcja: obnażenie „formy".

Kontekst: historyczny (rewizja mitów narodowych), filozoficzny, kulturowy.

✔ Kryteria CKE (PR): demitologizacja jako sposób + funkcja w tworzeniu znaczeń + struktura, lektura obowiązkowa + inne utwory, kontekst, kompozycja, język. ≥500 wyrazów.

Tarrou konsekwentnie sprzeciwia się złu i nie godzi się na bierność wobec cierpienia — reprezentuje postawę czynnego oporu moralnego, zgodną z przytoczoną myślą („nie zgodzić się na udział w zarazie").

Przykład działania: Tarrou z własnej inicjatywy organizuje i prowadzi ochotnicze formacje sanitarne, które w ogarniętym epidemią Oranie niosą pomoc chorym. Robi to dobrowolnie, ryzykując życie (i ostatecznie sam umiera na dżumę). Jego zaangażowanie dowodzi, że wybiera aktywną walkę ze złem zamiast obojętności.

Rozwiązanie

A — Rycerz (Zawisza Czarny) ukazuje się Poecie.

Rozwiązanie

Rycerz — Zawisza Czarny — jest symbolem dawnej potęgi, męstwa i rycerskiej chwały Polski. Przypomina o bohaterskiej, mocarstwowej przeszłości narodu, o sile i honorze dawnych Polaków. Ukazując się Poecie, wzywa do wielkości i czynu, stanowiąc zarazem kontrast wobec słabości i bierności współczesnego pokolenia.

Rozwiązanie

„Przejdziem w mit” oznacza, że młode pokolenie (Kolumbowie), o którym mówi podmiot zbiorowy wiersza, przeczuwa swoją rychłą śmierć w czasie wojny — wkrótce zginą, a ich ofiara, cierpienie i heroizm staną się legendą. „Przejść w mit” to więc umrzeć i zarazem przejść do zbiorowej pamięci jako bohaterowie-symbol: młodzi giną, lecz ich tragiczny los urasta do rangi mitu utrwalonego w świadomości narodu.

Rozwiązanie

• Wielkie oko — symbolizuje wszechobecną inwigilację i nadzór państwa totalitarnego („Wielki Brat patrzy”); obywatele są nieustannie obserwowani przez teleekrany, pozbawieni prywatności i kontrolowani przez władzę.
• Mała sylwetka człowieka — symbolizuje zniewolenie i bezsilność jednostki wobec potężnego, bezdusznego systemu totalitarnego; człowiek jest osamotniony, przytłoczony, pozbawiony wolności i indywidualności.

(Można też wskazać drut kolczasty — symbol zniewolenia — lub koło zębate — machinę totalitarnej władzy.)

Rozwiązanie

Groteskowość polega na połączeniu tragizmu z komizmem i na absurdalnym, lekceważącym potraktowaniu śmierci — sprawy poważnej i podniosłej. Śmierć babci Eugenii zostaje przedstawiona jak coś niepoważnego, wręcz zabawnego: rodzina nie traktuje umierania serio, komentuje je z obojętnością i ironią, a Eugenia „umiera” niejako na pokaz, na katafalku. Przykład: po śmierci babci Artur mówi „Umarła! A jednak to dziwne. Była taka niepoważna…”, a wcześniej śmierć nazywana jest „wspaniałą formą” i czymś „trochę nieżyciowym”.

Jak to rozwiązać — porównaj zakres obu tekstów

Zdanie 1 — FAŁSZ. Perspektywę dzieci i dorosłych łączy tylko tekst 2 (Gadomska); tekst 1 (Luecke) nie ujmuje zagadnienia z perspektywy dzieci.

Zdanie 2 — FAŁSZ. O coraz dokładniejszym mierzeniu czasu pisze tylko tekst 1 (Luecke); nie wynika to z tekstu 2.

✔ Zgodne z kluczem: F, F.

Jak to rozwiązać — wskaż sprzeczność w tekście 1

Paradoks polega na tym, że człowiek poświęca czas (i pracę) na urządzenia mające czas oszczędzać, a mimo to odczuwa go coraz mniej — stale działa pod presją czasu. Innymi słowy: ludzie tracą czas, aby go zaoszczędzić.

✔ Zgodne z kluczem: liczne zabiegi mające zaoszczędzić czas idą w parze z coraz większym odczuwanym jego brakiem.

Jak to rozwiązać — wyszukaj dwa czynniki w tekście 2

Tekst 2 wskazuje m.in.:

• wiek (z wiekiem czas zdaje się przyśpieszać),
• nowe doświadczenia / wrażenia / sytuacje — czyli ilość przetwarzanych informacji (bodźców); im ich więcej, tym czas zdaje się płynąć wolniej.

✔ Zgodne z kluczem: wiek + nowe doświadczenia (ilość informacji/bodźców). Uwaga: podanie błędnego trzeciego uwarunkowania = 0 pkt.

Jak to rozwiązać — wyjaśnij pojęcie i zestaw z tekstem 1

Rola uważności (tekst 2): dzięki bardziej świadomemu, zmysłowemu przeżywaniu chwili (obserwacji tego, co widzimy, słyszymy, czujemy) przetwarzamy więcej informacji i mamy wrażenie, że chwila trwa dłużej — zyskujemy większą kontrolę nad postrzeganiem czasu.

Rozstrzygnięcie: to inny sposób niż u Lueckego. Luecke nie pisze o uważności, lecz o próbach zaoszczędzenia czasu za pomocą technicznych udogodnień.

✔ Zgodne z kluczem: wyjaśnienie uważności + rozstrzygnięcie „nie ten sam sposób" z uzasadnieniem (Luecke = technika).

Jak to rozwiązać — rozpoznaj funkcję tekstu i budowę zdań

Zdanie 1 — PRAWDA. Czasowniki w 1. os. l. mn. („możemy", „musimy") zwracają się do odbiorcy i nakłaniają — to funkcja impresywna.

Zdanie 2 — PRAWDA. Wszystkie wypowiedzenia w tym akapicie są złożone.

✔ Zgodne z kluczem: P, P.

Jak napisać — rozumienie zagadnienia i propozycje realizacji

Czym jest synkretyzm (wg klucza): łączenie w jednym utworze różnych elementów w spójną całość — np. rodzajów i gatunków literackich, konwencji, prądów, kategorii estetycznych, a także syntezy sztuk lub idei. Uwaga: trzeba wykazać zasadność połączenia w jedną synkretyczną całość, nie tylko wyliczyć różne elementy.

Możliwa teza: Synkretyzm wzbogaca dzieło i pełni funkcje znaczeniowe — pozwala pełniej oddać złożoność świata i emocji.

Propozycje utworów (pełna funkcjonalność = synkretyzm + jego rola + odwołanie do struktury i problematyki), z różnych epok:

• „Dziady cz. III" Mickiewicza (romantyzm) — synkretyzm rodzajowy i gatunkowy (dramat z wtrąconą liryką: pieśni, improwizacja; sceny realistyczne i wizyjne); rola: oddanie metafizycznego i narodowego wymiaru dramatu.
• „Wesele" Wyspiańskiego (Młoda Polska) — synteza sztuk (teatr, malarstwo, muzyka) oraz realizmu i symbolizmu; rola: przejście od obrazu obyczajowego do narodowej wizji („chocholi taniec").
• „Treny" Kochanowskiego (renesans) — synkretyzm gatunkowy (tren, elegia, refleksja filozoficzna); rola: zapis kryzysu światopoglądowego ojca.
• Biblia — synkretyzm gatunkowy (psalm, przypowieść, list, apokalipsa) jako kontekst.

Kontekst: teoretycznoliteracki (definicje rodzajów/gatunków), historia sztuki (idea syntezy sztuk w modernizmie), filozoficzny.

✔ Kryteria CKE (PR): koncepcja i uzasadnienie stanowiska, funkcjonalne wykorzystanie utworów (problematyka + forma), ≥2 epoki, lektura obowiązkowa, kontekst, kompozycja, styl i poprawność językowa. ≥500 wyrazów.

Jak to rozwiązać — rozstrzygnij i podeprzyj tekstem 1

Rozstrzygnięcie: TAK. Podróż to rodzaj „rytuału przejścia" — poza domem człowiek staje się kimś innym: prowadzi inne życie, inaczej wygląda i się zachowuje (choć są to zmiany czasowe). Ponadto wspomnienia z podróży pomagają po powrocie utrzymać dystans i życiową równowagę.

✔ Zgodne z kluczem: zmienia — zmiana wyglądu/zachowania w podróży (czasowa) lub równoważąca rola wspomnień.

Jak to rozwiązać — wskaż jedną korzyść i jedno ryzyko z tekstu 2

Korzyść: turysta zobaczy świat i pozna miejscowych takimi, jakimi są naprawdę — a nie w wersji wykreowanej dla przyjezdnych.

Ryzyko: może się rozczarować — rzeczywistość bywa niezgodna z jego wyobrażeniami (np. Szwajcarzy noszą dżinsy, Masajowie oglądają seriale).

✔ Zgodne z kluczem: korzyść = poznanie prawdy; ryzyko = rozczarowanie niezgodnością świata z wyobrażeniami.

Jak to rozwiązać — rozstrzygnij i odnieś się do obu tekstów (2 pkt za oba)

Możliwe rozstrzygnięcia (każde poprawne z uzasadnieniem):

• TAK. Stanisławska mówi wprost, że zwiedzanie to „obrzęd zawłaszczania". Krzemińska to potwierdza pośrednio: masowa turystyka niszczy kulturę i środowisko odwiedzanych miejsc (symbol uroborosa — węża zjadającego własny ogon), zabiera je turystom „na własność".
• NIE. U Krzemińskiej zwiedzanie to raczej forma poznania świata i siebie, czerpanie inspiracji — nie przypisywanie sobie miejsc; przekonanie o zawłaszczaniu wyraża tylko tekst 2.

✔ Zgodne z kluczem: rozstrzygnięcie + uzasadnienie w odniesieniu do obu tekstów (1 pkt za jeden tekst).

Jak to rozwiązać — przeciwstaw mesjanizm i winkelriedyzm

Fragment A (mesjanizm): Polska ma znosić cierpienie jak Chrystus — jej męczeństwo ma odkupieńczy sens (bierna ofiara narodu-Mesjasza).

Fragment B (winkelriedyzm): Polska jest powołana do czynnego oporu przeciwko złu — jak Winkelried ma się poświęcić w aktywnej walce.

✔ Zgodne z kluczem: A — bierne cierpienie jak Chrystus; B — czynny opór.

Jak napisać — rozumienie zagadnienia i propozycje realizacji

Na czym się skupić (wg klucza): trzeba wykazać współistnienie w jednym utworze elementów realistycznych i fantastycznych oraz określić funkcję tego połączenia — z odwołaniem do elementów struktury dzieła (świat przedstawiony, bohaterowie, kompozycja).

Możliwa teza: Przenikanie realizmu i fantastyki pozwala wyrazić to, czego sam realizm oddać nie potrafi — sferę metafizyki, moralności i psychiki człowieka.

Propozycje utworów (pełna funkcjonalność = przenikanie konwencji + funkcja + struktura), z różnych epok:

• „Dziady cz. III" Mickiewicza (romantyzm) — sceny realistyczne (cela, salon warszawski) przenikają się z fantastycznymi (widzenie Ewy i ks. Piotra, egzorcyzmy, sen); funkcja: ukazanie metafizycznego i narodowego sensu wydarzeń.
• „Wesele" Wyspiańskiego (Młoda Polska) — realistyczna izba weselna i zjawy (Widmo, Stańczyk, Wernyhora); funkcja: przejście od obrazu obyczajowego do diagnozy narodowej.
• „Balladyna" Słowackiego (romantyzm) — świat realny splata się z baśniowym (Goplana, skrzaty); funkcja: uniwersalizacja winy i kary.
• „Makbet" Szekspira — realny dwór i fantastyka (czarownice, zjawa Banka); funkcja: pytania o los, władzę i sumienie.

Kontekst: teoretycznoliteracki (konwencje literackie), realizm magiczny, filozoficzny.

✔ Kryteria CKE (PR): koncepcja i uzasadnienie stanowiska, funkcjonalne wykorzystanie utworów (przenikanie + funkcja + struktura), ≥2 epoki, lektura obowiązkowa, kontekst, kompozycja, język. ≥500 wyrazów.

Jak to rozwiązać — sprawdź, czy tekst odpowiada na pytanie

1 — TAK. Tekst szczegółowo opisuje eksperyment (straszenie „gwizdkiem", potem prośba o datek).

2 — TAK. Podano dane: przy pozornym uzasadnieniu uległość wzrosła do 76% (wobec 15%).

3 — NIE. Tekst nie mówi, co pozwala kontrolować emocje — jedynie radzi unikać decyzji w stanie rozchwiania.

✔ Zgodne z kluczem: TAK, TAK, NIE.

Jak to rozwiązać — połącz przebieg eksperymentu z jego wynikiem

Wniosek powinien uwzględnić: wzbudzenie negatywnej emocji (strach) → jej ustąpienie (ulga) → wzrost uległości / nieracjonalne decyzje. Np.: „Człowiek, u którego wywołano, a potem usunięto strach (huśtawka emocjonalna), traci zdolność racjonalnej oceny argumentów i staje się bardziej uległy / podatny na manipulację".

✔ Zgodne z kluczem: emocje (strach + ulga) upośledzają racjonalną ocenę i zwiększają podatność na manipulację.

Jak to rozwiązać — odczytaj sens metaforyczny w kontekście

Autor przeciwstawia apele do „serca" apelom do „głowy":

• „serce" — ludzkie emocje, uczucia;
• „głowa" — rozum, racjonalne myślenie.

✔ Zgodne z kluczem: „serce" = emocje/uczucia; „głowa" = rozum/racjonalne myślenie.

Jak to rozwiązać — odczytaj stanowisko autora wobec Schopenhauera

Autor przywołuje badania nad strachem, które potwierdzają (A) intuicję Schopenhauera, że doprowadzenie przeciwnika do silnych emocji osłabia jego rozumowanie — a więc o wpływie uczuciowości (D) (emocji) na skuteczność przekonywania.

Odpowiedź: A i D.

✔ Zgodne z kluczem: AD.

Jak to rozwiązać — temat + co autor o nim mówi, zwięźle i spójnie

Ze streszczenia musi wynikać temat i główne twierdzenia, na odpowiednim poziomie uogólnienia, w 40–60 wyrazach.

Przykład (56 wyrazów): „Krzysztof A. Wieczorek podejmuje temat roli emocji w perswazji. Podkreśla wagę racjonalnych argumentów, ale dowodzi, że skuteczne w przekonywaniu jest oddziaływanie na sferę emocjonalną. Popiera to poglądami Schopenhauera i wynikami eksperymentu ukazującego wpływ „huśtawki emocjonalnej" na uległość. W konkluzji przestrzega przed podejmowaniem decyzji podczas przeżywania skrajnych, nagłych emocji."

✔ Zgodne z kluczem: temat + główne twierdzenia, spójność, 40–60 wyrazów (3 pkt).

Jak to rozwiązać — ustal temat akapitu 2.

Akapit 2. mówi o tym, co dzieje się „po" czytaniu: myślimy o przeczytanym, wyobrażamy sobie świat, nadajemy mu kształt. To odpowiedź na pytanie, czy literatura skłania do refleksji — tak.

Odpowiedź: D.

✔ Zgodne z kluczem: D.

Jak to rozwiązać — wypisz cechy z opisu „gonitwy"

„Życie na poczekaniu" to gonitwa, wyścig, w którym gnamy zbyt szybko, by cokolwiek zauważyć. Dwie cechy (dowolne):

pośpieszne, bezrefleksyjne, nieprzewidywalne, pozbawione przyjemności, bierne, rozczarowujące (kuszące pozorną przygodą).

✔ Zgodne z kluczem: dwie poprawne cechy.

Jak to rozwiązać — sprawdź zgodność z tekstem

1 — PRAWDA. Autorka odwołuje się do poradników poprawnościowych i normy językowej.

2 — PRAWDA. Natręty są ekspansywne, wypierają inne słowa i utrwalają się (przykład „mega").

3 — FAŁSZ. Autorka nie twierdzi, że zmiany są „zawsze zgodne z normą" — przeciwnie, są nieprzewidywalne.

✔ Zgodne z kluczem: P, P, F.

Jak to rozwiązać — wskaż dwie przyczyny z tekstu

Dowolne dwie:

• atrakcyjność nowinek (modne słowa wydają się lepsze, mądrzejsze, ładniejsze, oryginalniejsze);
• emocjonalizacja języka (skłonność do intensyfikowania i wyolbrzymiania przeżyć);
• rozluźnienie rygorów językowych (niestaranność, dominacja polszczyzny potocznej).

✔ Zgodne z kluczem: dwie poprawne przyczyny.

Jak to rozwiązać — wskaż, co natręty „psują"

Natręty językowe zakłócają komunikatywność, ekonomiczność i urodę (piękno) wypowiedzi, pojawiają się w niewłaściwych kontekstach i wypierają słowa ustabilizowane, co może prowadzić do zubożenia zasobu słownictwa.

✔ Zgodne z kluczem: zakłócają komunikatywność/ekonomię/piękno/poprawność języka; zubożenie słownictwa.

Jak to rozwiązać — wypisz cechy z opisu „poczucia humoru"

Dowolne dwie: dystans do samego siebie, akceptacja własnych słabości, umiejętność śmiania się z absurdów świata i z siebie, dążenie do równowagi, optymizm, nieobrażanie się o przyjacielskie żarty.

✔ Zgodne z kluczem: dwie poprawne cechy.

Jak to rozwiązać — funkcja humoru jako „samoobrony"

Zmysł komizmu działa jak forma samoobrony: pozwala spojrzeć na zagrożenie z dystansu, przedstawia zło jako mniej groźne, rozładowuje napięcie emocjonalne i pomaga przetrwać (człowiek śmiejący się z siebie broni się przed szyderstwami przeciwnika).

✔ Zgodne z kluczem: humor = samoobrona; osłabia grozę, daje dystans, ułatwia przetrwanie.

Jak to rozwiązać — funkcje przywołań i kontekstów

1 — PRAWDA. Cytat z Tatarkiewicza wyjaśnia, czym jest humorystyczna postawa wobec życia.

2 — PRAWDA. Dopowiedzenie Kanta („dała mu też śmiech") jest zrozumiałe tylko w powiązaniu ze zdaniem Woltera o śnie i nadziei.

3 — FAŁSZ. Kontekst historyczny (wojna, stan wojenny) ilustruje rolę humoru w przetrwaniu, a nie „zmiany w rozumieniu istoty komizmu".

✔ Zgodne z kluczem: P, P, F.

Jak to rozwiązać — funkcje wyrażeń metatekstowych

„Nie ulega wątpliwości…" — podkreśla pewność wyrażanych sądów (funkcja retoryczna, wzmacniająca).

Sformułowanie wskazujące na pozorną sprzeczność: „To paradoksalne…".

✔ Zgodne z kluczem: funkcja = podkreślenie pewności/retoryczna; przykład sprzeczności = „To paradoksalne…".

Jak to rozwiązać — temat + główne twierdzenia, zwięźle

Ze streszczenia musi wynikać temat i główne twierdzenia (40–60 wyrazów, spójnie).

Przykład (49 wyrazów): „Bohdan Dziemidok omawia zmysł komizmu, czyli poczucie humoru. Wyjaśnia, że polega ono na dystansie do świata i do samego siebie oraz umiejętności śmiania się z własnych słabości. Powołując się na Tatarkiewicza, Woltera i Kanta, dowodzi, że humorystyczna postawa wobec życia bywa formą samoobrony i ułatwia przetrwanie trudnych sytuacji."

✔ Zgodne z kluczem: temat + główne twierdzenia, spójność, 40–60 wyrazów (3 pkt).

Rozwiązanie

1. F (przekonywanie bywa poprawne i niepoprawne, może służyć różnym celom); 2. P; 3. P („dość gadania, trzeba zacząć coś robić”).

Rozwiązanie

Tak. Przekonywanie zachodzi między ludźmi — jedna osoba przedstawia swoje argumenty drugiej i oddziałuje na nią, dążąc do porozumienia. Jest to więc wzajemna wymiana, forma rozmowy (dialogu) między przekonującym a przekonywanym.

Rozwiązanie

Oznacza ono kształtowanie, formowanie człowieka — jego przekonań, ocen i zachowań — za pomocą perswazji. Podobnie jak rzemieślnik obrabia materiał, tak przekonujący („sprawca”) oddziałuje na drugą osobę („tworzywo”), zmieniając jej poglądy i skłaniając do działania.

Rozwiązanie

Kontrowersyjne — bo porównuje człowieka do biernego materiału (uprzedmiotawia go), co brzmi niepokojąco. Trafne — bo z prakseologicznego punktu widzenia przekonywanie rzeczywiście przypomina obróbkę tworzywa: „sprawca” kształtuje „tworzywo” (przekonywanego), który pod wpływem argumentów zmienia swoje przekonania i postępowanie.

Rozwiązanie

Mimo że tworzymy naukę i technikę, wciąż tak naprawdę jeszcze „nie myślimy” — nauka jedynie kalkuluje i kombinuje, lecz nie pyta o sens życia ani o rzetelne wartości. Skutki nieprzemyślanych decyzji (w gospodarce, polityce) dowodzą, że bezmyślność jest realnym zagrożeniem; dlatego myślenia trzeba uczyć się wciąż na nowo.

Rozwiązanie

Zarówno matka, jak i filozof są przewodnikami prowadzącymi do samodzielności. Jak matka uczy dziecko chodzić — najpierw trzyma je za rękę, a potem dziecko idzie samo — tak filozofa trzeba najpierw „podglądać” i uczyć się od niego, by z czasem myśleć samodzielnie. Oboje pomagają zrobić pierwszy krok, po którym uczeń radzi sobie sam.

Rozwiązanie

• Argument 1: współczesny świat jest dumny ze swoich osiągnięć — stworzył naukę i technikę, racjonalnie organizuje życie, uważa się za „intelektualistów”. Zdanie „jeszcze nie myślimy” gwałtownie temu przeczy i podważa to poczucie wyższości.
• Argument 2: mimo nauki i techniki świat nie umie powiedzieć, jaki jest sens życia ani co jest rzetelną wartością; spory, konflikty i nieprzemyślane decyzje (w ekonomii, polityce) dowodzą bezmyślności — zarzut jest więc bolesny, ale trafny.

Rozwiązanie

1. P (dyskusja autentyczna to spór); 2. F (autorzy analizują rodzaje dyskusji, nie sporów); 3. F (pokazują, że bywają chwyty skuteczne, lecz nieuczciwe, i uczciwe, lecz nieskuteczne — nie twierdzą, że zawsze się wykluczają).

Rozwiązanie

• Uczestnicy istotnie głoszą różne poglądy (istnieje rzeczywista różnica zdań, choćby umownie ustalona przed dyskusją).
• Toczy się spór — wymiana racji i argumentów („walka na słowa”).
• Dyskutanci posługują się odpowiednimi „narzędziami” (argumentami).

Rozwiązanie

Nie wykluczają. Choć dyskusja jest sporem (różnicą zdań), można ją prowadzić z zachowaniem grzeczności — autorzy piszą o argumentach „uczciwych, eleganckich, szanujących przeciwnika” oraz o zasadach i arbitrze czuwającym nad przebiegiem. Kontrowersje nie muszą więc oznaczać kłótni.

Rozwiązanie

Pseudodyskusja to pozorna dyskusja — wymiana zdań, której jedynym celem jest przedstawienie („rozpisanie na głosy”) pewnej porcji wiedzy lub poglądów wspólnych. Jej uczestnicy nie spierają się naprawdę, lecz uzupełniają się i dostarczają argumentów, krążąc wokół poglądów, co do których i tak są już zgodni.

Rozwiązanie

Słowa klucze: historia oraz powieść (historyczna) / fikcja literacka. Zależność: powieść historyczna (fikcja) jest reakcją na przytłaczającą, trudną historię — dopełnia ją tam, gdzie brak informacji, i pozwala ją oswoić, dając czytelnikowi „terapeutyczną” pociechę. Historia mówi, że coś „było”, a powieść — że „jest”; fikcja ożywia więc historię i czyni ją znośną.

Rozwiązanie

• Cecha 1 (Walter Scott): szczegółowe odtworzenie kolorytu lokalnego i realiów epoki. Przykład (np. „Potop”): drobiazgowe opisy XVII-wiecznej Polski — obrona Częstochowy, obyczaje i stroje szlacheckie.
• Cecha 2 (Aleksander Dumas): przygodowa fabuła z wątkami miłosnymi na tle wojny. Przykład („Ogniem i mieczem”): pełne przygód losy Jana Skrzetuskiego i jego miłość do Heleny (porwania, pojedynki, wojna).

Rozwiązanie

• Zrezygnował z patosu i z tradycyjnej, patriotyczno-tyrtejskiej koncepcji poezji (uznał, że po Oświęcimiu dawna poezja stała się anachroniczna); dążył do przywracania słowom pierwotnych sensów.
• Stworzył nowy typ wiersza — pozbawionego nadmiernej metaforyki i zdobnictwa, zbliżonego do prozy („wiersz różewiczowski”) — nowy sposób mówienia o zagadnieniach moralnych.

Rozwiązanie

C — tekst jest rozważaniem o tym, że ludzie posługujący się tym samym językiem nie potrafią się nawzajem zrozumieć, i o przyczynach tej niemożności.

Rozwiązanie

„Tłumacze wewnątrzjęzykowi” mieliby wyjaśniać ludziom mówiącym tym samym językiem, co inni naprawdę chcą powiedzieć — pośredniczyć w porozumieniu między osobami, które posługują się tym samym językiem, lecz nawzajem się nie rozumieją, i pomagać im dojść do wzajemnego zrozumienia.

Rozwiązanie

1. F (poezja jest formalnie skomplikowana, choć łatwiej ją wyjaśnić); 2. F (mediacja możliwa jest raczej „w zaciszu gabinetu”, nie przed kamerami czy na forach); 3. P.

Rozwiązanie

a) Tytuł oznacza, że tłumacz wewnątrzjęzykowy — ktoś wyjaśniający ludziom mówiącym tym samym językiem, co naprawdę chcą powiedzieć — to zawód najbardziej potrzebny w obecnym stuleciu, bo ludzie coraz gorzej się rozumieją (tytuł ma wydźwięk ironiczny).

b) „Mediator” to osoba pośrednicząca w sporze, rozjemca pomagający skłóconym stronom dojść do porozumienia — tu: ktoś, kto pośredniczyłby w konfliktach między ludźmi, pomagając im się nawzajem zrozumieć.

Rozwiązanie

Po stu latach twórczość Sienkiewicza stała się „oczywistą” klasyką, którą czyta się rutynowo, bez zaskoczenia; Koziołek chce spojrzeć na nią na nowo, świeżo — „zdziwić się” pisarzem, którego dzieło spowszedniało.

Rozwiązanie

1. NIE (deprecjonuje słowa — sprzeczne z tekstem ceniącym wartość języka); 2. TAK (język jako podstawa istnienia narodu); 3. TAK (język broni się dziełami, kulturą — zgodnie z myślą o ratowaniu języka).

Rozwiązanie

Język ojczysty jest najistotniejszym, konstytutywnym elementem tożsamości ludu Seri — to on decyduje o tym, kim oni są, wyróżnia ich spośród innych i stanowi istotę ich odrębności. Utrata mowy oznaczałaby więc utratę tożsamości.

Rozwiązanie

Sprzeczność polega na tym, że metoda mająca ocalić ginący język — zapisanie go i stworzenie dla niego alfabetu — jednocześnie ten język zmienia (przekształca jego pierwotny, ustny kształt). Narzędzie ratunku staje się więc zarazem narzędziem, które język zniekształca.

Rozwiązanie

a) Autor: Stanisław Wyspiański; Tytuł: Wesele.

b) W „Weselu” chłop Czepiec mówi gwarą, a jego wypowiedzi niosą ważne treści — o gotowości ludu do walki i o chłopskiej sile („z takich, jak my, był Głowacki”). Gwara — język ludu, którym posługuje się niewielu — wyraża więc istotne myśli patriotyczne i społeczne, co potwierdza, że języki mniejszości „wciąż mogą nam wiele powiedzieć”.

Rozwiązanie

1. TAK; 2. TAK; 3. TAK — pierwszy akapit mówi o metaforach (ludzie-marionetki, ludzie-mrówki, pierwotniaki, „liście, którymi wiatr ciska”), o chaosie świata i trwogach Rzeckiego (brak ładu, fatum słabości).

Rozwiązanie

• Przykład 1 — liczne serdeczne rozmowy, powitania i pożegnania między przyjaciółmi (np. Rzecki wita powracającego z wojny Wokulskiego, Szuman żegna wyjeżdżającego Wokulskiego).
• Przykład 2 — Rzecki-pamiętnikarz po latach przywołuje zmarłego przyjaciela żarliwą, liryczną apostrofą („pamiętasz, Katz, niezapomniany przyjacielu?”).

Rozwiązanie

Nie, nie podzielają. W ostatnim akapicie przekonują, że życie Rzeckiego (i niczyje) nie jest daremne — Rzecki „nie wszystek umrze”: trwa jako pisarz (pamiętnikarz) i dzięki życzliwości rozdanej ludziom. Człowiek nie jest więc tylko bezwolnym „liściem, którym wiatr ciska”.

Rozwiązanie

• Spełnienie idei napoleońskiej — nadzieja, że Napoleonidzi (bonapartyzm) przyniosą odrodzenie sprawy polskiej.
• Szczęście przyjaciela — trwałe małżeństwo i szczęście Wokulskiego (z Izabelą Łęcką).

Rozwiązanie

• Wada czytania nowych książek: sięgając po nową książkę, nie ma się pewności ani zaufania — nie wiadomo z góry, co o niej sądzić (rodzi to niepokój).
• Wada czytania tych samych książek: im częściej czytamy te same książki, tym mniej poznajemy nowych.