Witold Gombrowicz — „Ferdydurke"

Forma to sposób, w jaki widzą nas inni i w jaki zachowujemy się pod ich presją — zespół narzuconych schematów, konwencji, ról i masek. Według Gombrowicza człowiek nigdy nie jest w pełni sobą: jest ciągle „formowany" przez otoczenie, wtłaczany w cudze wyobrażenia. Nie da się od Formy uciec — można jedynie być jej świadomym.

Upupienie — narzucanie komuś roli niedojrzałego, zdziecinniałego (infantylizacja); pozbawianie dorosłości i samodzielności.
Gęba — maska, fałszywy wizerunek nadawany człowiekowi przez innych, w który zostaje wtłoczony wbrew sobie. Obie ilustrują zniewolenie przez Formę.

Groteska (deformacja, absurd, komizm) i parodia służą ośmieszeniu schematów i konwencji: szkoły, domu, „nowoczesności". Wyolbrzymione, absurdalne sceny (np. „cofnięcie" dorosłego Józia do roli ucznia) obnażają sztuczność i zniewalającą siłę Formy. Śmiech demaskuje fałsz społecznych ról — to główne narzędzie krytyki w powieści.

Wyjaśnienie: paradoks polega na tym, że człowiek jednocześnie potrzebuje formy i przed nią ucieka. Bez formy (roli, konwencji, sposobu bycia) czuje się zagubiony w chaosie i bezkształcie, dlatego jej pragnie; zarazem każda przyjęta lub narzucona forma ogranicza go, zniewala i zniekształca jego prawdziwe „ja". Człowiek nie może więc istnieć ani z formą, ani bez niej.

Sytuacja: np. scena „upupienia" trzydziestoletniego Józia, którego profesor Pimko traktuje jak niedojrzałego ucznia i narzuca mu formę dziecka; albo pojedynek na miny między Miętusem a Syfonem — bohaterowie są uwięzieni w narzuconych sobie rolach (chłopięcości i dojrzałości) i nie potrafią z nich wyjść.