Światopogląd pozytywizmu

Praca organiczna — społeczeństwo porównane do organizmu, w którym wszystkie warstwy (organy) powinny współpracować dla wspólnego rozwoju i dobrobytu.
Praca u podstaw — działania na rzecz najuboższych warstw (chłopów, ludu): szerzenie oświaty, opieka, podnoszenie poziomu życia.

Scjentyzm — kult nauki; przekonanie, że wiedza naukowa i rozum są drogą do prawdy i postępu.
Utylitaryzm — zasada użyteczności: działania (i literatura) mają służyć konkretnym, praktycznym celom społecznym, a nie być sztuką „dla sztuki".

Romantyzm: walka zbrojna o niepodległość, heroiczna ofiara, uczucie i wiara.
Pozytywizm: po klęsce powstań — rezygnacja z walki na rzecz pracy organicznej i u podstaw, rozwoju gospodarki, nauki i oświaty. Zamiast „czucia i wiary" — rozsądek, nauka i codzienny trud („szkiełko i oko").