Polega na odniesieniu się do tekstu teoretycznoliterackiego lub krytycznego (o literaturze). Zdający musi zrozumieć tezę autora tekstu, zająć wobec niej własne stanowisko (zgoda lub polemika) i uzasadnić je przykładami z literatury oraz kontekstami. Wymaga to pogłębionej, samodzielnej refleksji i erudycji.

Na poziomie podstawowym rozprawka odnosi się zwykle do problemu i lektury.
Na rozszerzeniu punktem wyjścia jest tekst teoretyczny/krytyczny o literaturze, z którego tezą trzeba dyskutować. Wymaga się wyższego poziomu analizy, samodzielności myślenia i szerszej erudycji literackiej. Jest to zadanie trudniejsze i bardziej refleksyjne.

Wstęp — przedstawienie problemu wynikającego z tekstu i sformułowanie własnej tezy (stanowiska wobec tezy autora).
Rozwinięcie — argumenty poparte przykładami z literatury i kontekstami, dyskusja z tezą autora tekstu.
Zakończenie — wniosek podsumowujący wywód. Całość musi być spójna, logiczna i samodzielna.