Oznacza tworzenie literatury, która dodaje otuchy, dumy i nadziei. Sienkiewicz przypominał chwalebne zwycięstwa z przeszłości (np. obronę Jasnej Góry), by w czasach zaborów umocnić patriotyzm, wiarę w naród i przekonanie, że Polacy potrafią pokonać wroga. Miało to krzepić serca zniewolonego narodu.

Akcja osadzona w przeszłości (potop szwedzki, XVII w.) na tle autentycznych wydarzeń historycznych; postacie historyczne (np. Karol Gustaw, Czarniecki) obok fikcyjnych (Kmicic); barwna, pełna przygód fabuła z wątkiem miłosnym (Oleńka).

Kmicic z porywczego, awanturniczego warchoła, początkowo służącego niewłaściwej sprawie, przemienia się w ofiarnego bohatera i patriotę (jako Babinicz broni Częstochowy i walczy za ojczyznę). Odkupuje dawne winy czynami. Wymowa: człowiek błądzący może się nawrócić i dostąpić moralnego odrodzenia przez służbę ojczyźnie.