Wierny obraz rzeczywistości (Warszawa, realia społeczne), szeroka panorama społeczna (arystokracja, mieszczaństwo, biedota), pogłębiona psychologia bohaterów. Dodatkowo: obiektywny narrator uzupełniony „Pamiętnikiem starego subiekta" (Rzeckiego).

Wokulski łączy dwie epoki: jest pozytywistą (przedsiębiorczym kupcem i człowiekiem nauki, ceniącym pracę i rozum), a zarazem romantykiem (żywi wielką, idealistyczną, nieszczęśliwą miłość do Izabeli Łęckiej). Ten konflikt rozsądku i uczucia prowadzi go do klęski — pokazuje zderzenie ideałów romantyzmu z pozytywistyczną rzeczywistością.

Prus krytykuje arystokrację (próżną, pasożytniczą, gardzącą pracą), pokazuje bierność i zacofanie wielu warstw oraz niezdolność społeczeństwa do docenienia wartościowych jednostek (Wokulski, Ochocki). Wyłania się obraz świata, w którym ideały i talent marnują się wobec konwenansów, uprzedzeń i egoizmu.